Jimco, 4 Seb 2026 {HMC} – Qorista ciidamo ajaanib ah iyo shabakadaha taageerada dibadda ayaa sii hurinaya dagaalka Suudaan, iyagoo xoojinaya awoodda milatari ee dhinacyada dagaallamaya, isla markaana suuragelinaya hawlgallo milatari oo sii casriyeynaya, kuwaas oo cawaaqib xun ku yeeshay dadka rayidka ah, sida lagu sheegay warbixin cusub oo ay maanta soo saartay Howlgalka Madaxa-bannaan ee Caalamiga ah ee Xaqiiqo-raadin ee Qaramada Midoobay ee Suudaan.
Warbixinta oo cinwaankeedu yahay “Hurinta Colaadda Suudaan: Hub, Ciidamo iyo Shabakadaha Taageerada Dibadda”, ayaa faahfaahinaysa sida hay’ado ka hawlgala dalal kala duwan ay u qorteen, u tababareen, una geeyeen Suudaan shaqaale ajaanib ah si ay u taageeraan Ciidanka Gurmadka Degdegga ah (RSF), iyadoo sidoo kale la fududeeyay gudbinta hub, rasaas, tignoolajiyada milatari iyo taageero saadka ah.
Warbixintu waxay sidoo kale sheegtay inay jiraan sababo macquul ah oo lagu aaminsan yahay in Ciidamada Qalabka Sida ee Suudaan (SAF) ay adeegsadeen diyaarado aan duuliye lahayn oo laga helay dalal shisheeye, kuwaas oo lagu qaaday hawlgallo waxyeello u geystay dad rayid ah iyo goobo rayidku leeyahay.
Dalalka ku lug leh silsiladahan sahayda waxaa saaran waajibaad sharci oo caalami ah oo ah inay si taxaddar leh u baaritaan sameeyaan, joojiyaan shabakadaha sharci-darrada ah ee askarta calooshood-u-shaqeystayaasha iyo sahayda ee ka hawlgala ama mara dhulkooda, ka hortagaan xadgudubyada, isla markaana dhaqan geliyaan cunaqabataynta hubka ee Qaramada Midoobay.
Weerarada si ula kac ah loogu qaado dadka rayidka ah iyo goobaha rayidka ah waxay noqon karaan dambiyo dagaal.
“Cawaaqibka taageeradan dibadda waxaa si aad ah u dareemaya dadka rayidka ah,” ayuu yiri Mohamed Chande Othman, Guddoomiyaha Howlgalka Xaqiiqo-raadiyaha.
“Taageeradan dibadda kama aysan dhalan ilaalin dheeraad ah oo loo fidiyo dadka rayidka ah. Taa beddelkeeda, dadka rayidka ah ayaa bixiya qiimaha, iyadoo la weerarayo guryaha, isbitaallada, iskuullada, suuqyada iyo goobaha ay dadku magangelyada ka raadsadaan.”
Howlgalka ayaa diiwaangeliyay in ilaa 2,000 askari oo hore uga tirsanaa milatariga Colombia ay si toos ah uga hawlgaleen diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, madaafiicda iyo hubka casriga ah, iyagoo ka barbar dagaallamayay cutubyo ka tirsan RSF ee Darfur iyo Kordofan.
Warbixintu waxay sheegtay inay jiraan sababo macquul ah oo lagu aaminsan yahay in shirkado gaar loo leeyahay, dhexdhexaadiyayaal saadka qaabilsan iyo qorayaal askar oo ka hawlgala dalal ay ka mid yihiin Colombia iyo Imaaraadka Carabta, ay adeegsadeen goobo transit ah oo ku yaalla Chad, koonfur-bari Liibiya iyo Boosaaso ee Soomaaliya, si ay RSF ugu fududeeyaan gaarsiinta ciidamo, tababar, hub iyo saadka gudaha Suudaan.
“Waxaan helnay silsilad shabakado caalami ah oo isku xiran, kuna baahsan dalal dhowr ah, kuwaas oo RSF siiyay ciidamo ajaanib ah, tababar, hub iyo saadka,” ayay tiri Mona Rishmawi, oo xubin khabiir ah ka ah Howlgalka Xaqiiqo-raadiyaha.
“Taageeradan waxay qayb ka ahayd howlgalladii RSF ee xerada Zamzam iyo markii dambe qabsashadii El-Fasher, halkaas oo Howlgalka uu diiwaangeliyay xadgudubyo culus oo ka dhan ah xuquuqda aadanaha iyo sharciga caalamiga ah ee bani’aadantinimada, iyo dambiyo caalami ah oo ay ku jiraan falal leh astaamo xasuuq.”
Warbixintu waxay sidoo kale sheegtay in sahayda shisheeye ay si weyn u xoojisay awoodda diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee labada dhinac ee RSF iyo SAF, taasoo u suuragelisay inay weerarro ka fuliyaan meelo ka fog jiidaha hore ee dagaalka.
Weerarrada diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee la diiwaangeliyay waxaa ka mid ahaa weerarro RSF ay ka fulisay Kalogi, Koonfurta Kordofan, kuwaas oo lagu dilay 114 qof, oo ay ku jireen ku dhawaad 60 carruur ah, iyo weerarro ay SAF ka fulisay Ad-Da’ein, Bariga Darfur, kuwaas oo lagu dilay ugu yaraan 70 qof laguna burburiyay isbitaal weyn.
Weerarro isdaba joog ah oo ay RSF diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ka fulisay El Obeid, Waqooyiga Kordofan, gaar ahaan intii u dhexeysay July iyo August 2026, ayaa sidoo kale sii wiiqay kaabayaasha muhiimka ah ee magaalada oo horeyba u wajahaysay xaalad adag iyo go’doomin qayb ahaan ah.
Howlgallada diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ayaa si isdaba joog ah u saameeyay korontada, shidaalka iyo kaabayaasha kale ee magaalada El-Obeid, taasoo sii xumeysay dhibaatooyinka ka jiray biyaha, caafimaadka, gaadiidka iyo dhaq-dhaqaaqa dadka rayidka ah.
Howlgalka ayaa sheegay inay jiraan sababo macquul ah oo lagu aaminsan yahay in weerarradan ay yihiin xadgudubyo culus oo ka dhan ah xuquuqda aadanaha iyo sharciga caalamiga ah ee bani’aadantinimada, isla markaana ay noqon karaan dambiyo dagaal.
Warbixintu waxay carrabka ku adkaysay in taageerada dibadda ee sii socota, iyadoo xadgudubyo badan horey loo diiwaangeliyay, ay walaac weyn ka dhalinayso marka loo eego sharciga caalamiga ah.
“Isla-xisaabtanku kuma ekaan karo oo keliya kuwa fuliya weerarrada,” ayay tiri Joy Ngozi Ezeilo, oo ah xubin khabiir ah oo ka tirsan Howlgalka Xaqiiqo-raadiyaha.
“Silsiladda mas’uuliyadda oo dhan waa in la baaro, oo ay ku jiraan kuwa amra, maalgelinaya, sahayda bixiya ama si kale u fududeeya dambiyada caalamiga ah.”
Howlgalka ayaa ugu baaqay dowladaha inay dhaqan geliyaan cunaqabataynta hubka ee Darfur, joojiyaan wareejinta milatari marka ay jirto khatar weyn oo ah in loo adeegsado xadgudubyo culus, baaritaan ku sameeyaan shaqsiyaadka iyo hay’adaha ku lug leh shabakadaha taageerada sharci-darrada ah, isla markaana xoojiyaan tallaabooyinka isla-xisaabtanka.
Waxa kale oo uu ugu baaqay Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay inuu cunaqabataynta hubka ku fidiyo guud ahaan Suudaan.
“Beesha caalamka waxaa marar badan looga digay xadgudubyada ka socda Suudaan. Digniinahaas waa in hadda loo beddelaa tallaabo,” ayuu yiri Othman.
“Difaacidda dadka rayidka ah ee Suudaan waxay u baahan tahay tallaabo aan kaliya laga qaadin kuwa dagaallamaya, balse sidoo kale laga qaado shaqsiyaadka, hay’adaha iyo shabakadaha suuragelinaya in dagaalku sii socdo.”
Asalka Howlgalka Xaqiiqo-raadiyaha: Howlgalka Madaxa-bannaan ee Caalamiga ah ee Xaqiiqo-raadin ee Suudaan waxaa Golaha Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay lagu aasaasay Oktoobar 2023, iyadoo loo marayo qaraarka A/HRC/RES/54/2. Muddada howlgalka ayaa hal sano oo dheeraad ah lagu kordhiyay ilaa Oktoobar 2026, iyadoo loo marayo qaraarka A/HRC/RES/60/3.
Howlgalka waxaa loo xilsaaray inuu baaro oo xaqiijiyo xaqiiqooyinka, duruufaha iyo sababaha salka u ah dhammaan xadgudubyada la sheegay ee ka dhanka ah xuquuqda aadanaha iyo sharciga caalamiga ah ee bani’aadantinimada, oo ay ku jiraan kuwa ka dhanka ah qaxootiga, iyo dambiyada la xiriira colaadda hubeysan ee Suudaan ka bilaabatay 15 Abriil 2023, taas oo u dhexeysa Ciidamada Qalabka Sida ee Suudaan iyo RSF iyo dhinacyada kale ee dagaallamaya.
